Tynnu lluniau o gacwn i’w hadnabod

Mae tynnu lluniau o’r cacwn rydych yn eu gweld yn beth defnyddiol iawn i’w wneud - yn benodol, mae’n ffordd grêt o gadarnhau beth rydych wedi’i weld, yn enwedig gyda’r rhywogaethau prinnaf rydych yn llai cyfarwydd â nhw.

Er eu bod yn ddefnyddiol, ail yw ffotograffau o hyd i gael esiampl yn eich llaw neu yn yr awyr agored. Mae camerâu a goleuadau’n gallu newid lliwiau ac mae’r wybodaeth ategol yn cael ei cholli - maint, ymddygiad, cynefin, lleoliad, amser, dyddiad a nodweddion symud/hedfan. Mae’r rhain i gyd yn bwysig er mwyn penderfynu ar y rhywogaeth gywir. Dim ond beth sydd yn y llun sydd gennym ni - does dim modd gweld y rhannau allan o’r golwg, neu allan o ffocws, a does dim llawer o gyfle i chwyddo nodweddion llai. Mae hyn yn golygu bod rhaid cael y darnau iawn yn y llun ac mae ffocws yn allweddol.

Nid cacwn yw’r pethau hawsaf i’w hadnabod mewn llun gan fod eu nodweddion adnabod wedi’u gwasgaru dros eu cyrff i gyd. Pan maent ar flodau, fel rheol, maent yn cyrlio’n hanner cylch, yn cuddio eu pen a blaen eu cynffon ac yn tynnu eu coesau i mewn. Mae hyn yn cuddio rhai o’r nodweddion defnyddiol. Y ffordd orau o wneud yn siŵr eich bod yn adnabod eich cacynen ddirgel oddi wrth y llun yw tynnu mwy nag un llun, o onglau gwahanol, gan ddangos cymaint o nodweddion adnabod â phosib.

Llun 1 – Golygfa nodweddiadol o gacynen ar flodyn. Llun drwy garedigrwydd: Richard Comont

Mae’n amhosib gweld siâp yr wyneb mewn lluniau o’r top i lawr ond mae’n nodwedd adnabod ddefnyddiol i wahaniaethu rhwng cacwn wyneb crwn / hir / hir iawn, yn enwedig Cacynen yr ardd (Bombus hortorum) a Chacynen fawr yr ardd (Bombus ruderatus).

Mae presenoldeb lliw a blew wyneb yn bwysig i sawl rhywogaeth, yn enwedig wrth benderfynu ar ryw’r gacynen.   
       
Mae’r segmentau antena’n ddefnyddiol ar gyfer hyn hefyd - mae gan wrywod a benywod nifer gwahanol o segmentau, a gellir defnyddio siâp rhai o segmentau’r antena i wahaniaeth rhwng rhai rhywogaethau tebyg, yn enwedig gwrywod Cacynen gwcw’r sipsiwn a’r Gacynen gwcw ddeheuol (Bombus bohemicus/vestalis)

Lluniau 3 a 4 - Y goes ôl a’r ochr. Llun drwy garedigrwydd: Richard Whitsun (ar y chwith) a Tessa Bramall (ar y dde)

Mae’n ddefnyddiol iawn gweld ffemwr y goes ôl oherwydd dyma’r ffordd hawsaf i adnabod rhyw y cacwn cymdeithasol a’u gwahanu oddi wrth y cacwn cwcw. Dim ond y cacwn cymdeithasol benywaidd sy’n casglu paill a phan nad ydynt yn cario paill, mae ganddynt ffemwr llydan, gwastad a sgleiniog gyda blew hir ar yr ymyl, yn ffurfio basged paill. Mae coesau’r cacwn cymdeithasol gwrywaidd yn deneuach ac yn fwy blewog heb fasged paill, ac mae gan y cacwn cwcw goesau blewog hefyd heb ofod clir ar gyfer paill.
Hefyd mae’r coesau’n cynnwys nodweddion adnabod defnyddiol ar gyfer rhai rhywogaethau. Er enghraifft, mae’r ymyl o flew coch ar fasged paill y Gardwenynen goesgoch (Bombus ruderarius) yn gwahaniaethu rhyngddi a’r Gacynen Cynffon Goch (Bombus lapidarius), ac mae asgwrn y cefn yn ddefnyddiol ar gyfer rhai rhywogaethau hefyd.


Llun 5 – Blaen y gynffon. Llun drwy garedigrwydd: Neville Crowther

Mae lliw’r gynffon yn bwysig iawn fel rheol er mwyn adnabod cacwn. Gellir ei gweld wrth edrych i lawr, ond mae gwenyn yn tueddu i gyrlio o amgylch blodyn yn aml, ac felly nid yw bob amser yn amlwg, yn enwedig gyda rhywogaethau heb lawer o liw yn eu cynffon.

Hefyd mae gan lawer o rywogaethau gynffonau dau liw, gyda gwahanol liw ar y blaen un.

Mae siâp y gynffon yn ddefnyddiol i benderfynu ar ryw’r gacynen - mae blaen cynffon y gwrywod yn grwn a heb fin, ond mae blaen cynffon y benywod yn bigfain, sy’n gallu helpu fel elfen adnabod.

“Few people realise just how important bumblebees are. They are charming little things and a pleasure to see, but they also do an essential job which many people take for granted. If bumblebees continue to decline then we face ecological turmoil. Join BBCT today and support their important work.”

Chris Packham
Naturalist, Television presenter
 

Chris Packham
View our Flickr
Bee clued up