Cyngor Call i adnabod gwenyn

Os ydych chi’n cael trafferth adnabod rhywogaeth, mae cwestiwn neu ddau y gallwch chi eu holi i’ch helpu:

Beth yw lliw ei chynffon?
Mae gan ein cacwn cyffredin ni gynffonnau gwyn, coch, llwydfelyn neu frown. Bydd rhai lliwiau’n pylu wrth i’r gacynen fynd yn hŷn, felly gall cynffonnau ‘cochion’ ddechrau ymddangos yn llwydfelyn neu’n oren tua diwedd yr haf. Hefyd, mae gan rai rhywogaethau gynffon sydd wedi’i chyfyngu i ddiwedd yr abdomen, felly gall fod yn anodd ei gweld. Mae hyn yn arbennig o wir am y Gacynen Gynnar.

Pa fandiau eraill welwch chi?
Edrychwch ar nifer, lliw a lleoliad y bandiau. Er enghraifft, mae gan y wenynen ar y chwith ddau fand melyn; un ar y thoracs ac un ar yr abdomen. Mae’r blew ar ei phen yn ddu. Mae ganddi hefyd ymyl denau o flew llwydfelyn rhwng y rhannau du a gwyn ar yr abdomen.

Ydi hi’n gacynen ‘real’ neu ffug (cwcw)? 
Mae cacwn sy’n weithwyr a’r breninesau’n casglu paill, felly mae ganddynt goes ddu bob un gydag arwyneb llydan sgleiniog bob amser, neu bêl o baill wedi glynu wrthi. Gelwir yr arwyneb yma’n ‘fasged y paill’. Nid yw cacwn ffug yn casglu paill o gwbl, felly mae’r rhan hon o’u coes wedi’i gorchuddio â blew tywyll trwchus, ac mae’n gul yn aml. I wneud pethau’n fwy dryslyd, mae coesau gwryw'r ‘gacynen real’ yn edrych yn debyg i goesau cwcw, ond mae ganddi’r hyn a ddisgrifir fel ‘basged anghyflawn’ gydag ychydig o flew yn ymestyn i’r wyneb.

Ai gwryw neu fenyw yw hi?
Ceir sawl cliw defnyddiol: Mae gan wrywod rhai rhywogaethau flew melyn ar eu pen a’u hwyneb. Os ydych chi’n gallu dal y wenynen a’i rhoi mewn potyn, mae siâp oddi tan yr abdomen yn help i’w hadnabod (ble mae’r colyn yn dod allan o’r fenyw). Mae antena’r gwrywod yn hirach ac yn fwy trwchus ac maent yn tueddu i fod ar dro. Mae antena’r merched yn fyrrach, yn gulach ac maent yn tueddu i fod ar ffurf penelin.

Mae’r ymddygiad yn gallu bod yn ddefnyddiol hefyd: gan nad yw’r gwrywod yn gorfod casglu paill i’r nyth, maent yn tueddu i eistedd yn ddiog ar flodau. Hefyd efallai y byddwch yn eu gweld yn hedfan ar hyd gwrychoedd yn chwilio am gymar. Nid ydynt yn bwydo'r adeg yma, felly byddant yn glanio ar yr arwyneb am gyfnod byr, ac wedyn yn hedfan i ffwrdd eto. Yn aml iawn maent yn goruchwylio’r un ardal am gyfnod, felly efallai y gwelwch chi’r un wenynen yn ailadrodd y cylch drosodd a throsodd. I’r gwrthwyneb, mae’r benywod yn tueddu i fod yn llawer mwy prysur, gan hedfan yn gyflym o flodyn i flodyn, a phur anaml yn gwastraffu amser yn gorffwys ar flodau.

Mae’r adeg o’r flwyddyn yn gallu bod o help hefyd - daw’r gwrywod yn gyffredin tua diwedd yr haf a’r hydref, ond mae’r benywod yn bresennol drwy gydol y cylch bywyd cyflawn.

Cliciwch yma i weld cacwn mwyaf cyffredin y DU.

“Few people realise just how important bumblebees are. They are charming little things and a pleasure to see, but they also do an essential job which many people take for granted. If bumblebees continue to decline then we face ecological turmoil. Join BBCT today and support their important work.”

Chris Packham
Naturalist, Television presenter
 

Chris Packham
View our Flickr
Bumblebee ID app